Szowinista a inne narodowości: pogarda i nienawiść

Szowinizm wobec innych narodów to ideologia oparta na przekonaniu o wyższości własnej grupy – i to wyższości połączonej z aktywną wrogością wobec wszystkich pozostałych. Brzmi podobnie do patriotyzmu, ale to zasadnicza różnica: patriota kocha swój kraj, szowinista potrzebuje przy tym gardzić cudzym. Własna narodowość staje się miarą wszystkiego, a inne narody są z góry traktowane jako gorsze lub wręcz niebezpieczne. Warto zrozumieć, czym różni się szowinizm a nacjonalizm.

Centralnym elementem tej postawy jest bezkrytyczny zachwyt nad własnym narodem. Szowinista nie ceni po prostu swojej kultury – jest przekonany, że jest ona obiektywnie lepsza od wszystkich innych. Ta ślepa adoracja zamyka go na jakąkolwiek krytykę własnej grupy i pcha go w stronę negatywnych stereotypów, które mają uzasadniać poczucie wyższości. Klasyczny przykład? „Nasz naród jest pracowity, tamci są leniwi." Proste, wygodne, fałszywe.

Szowinizm ma też bardzo konkretny wymiar praktyczny – nie pozostaje w sferze poglądów. Przekłada się na:

• dyskryminację w pracy, edukacji i dostępie do mieszkań
• mowę nienawiści i agresję fizyczną

Szowinista sprzeciwia się imigracji, integracji europejskiej i współpracy międzynarodowej, widząc w nich zagrożenie dla „czystości" narodu. Jest więc dokładnym przeciwieństwem internacjonalizmu. W skrajnych przypadkach ta logika prowadzi do czystek etnicznych lub ludobójstwa.

Sam termin pochodzi od Nicolasa Chauvina – żołnierza napoleońskiego, który stał się symbolem fanatycznego, bezmyślnego patriotyzmu. Jego nazwisko przetrwało wieki jako określenie postawy, której on sam był uosobieniem.

Jak objawia się pogarda wobec innych narodowości?

Pogarda wobec innych narodowości widać w codziennych rozmowach i zachowaniach – szowinista deprecjonuje osiągnięcia obcych grup, umniejsza ich dorobek kulturowy, naukowy i gospodarczy, przypisując im niższość cywilizacyjną. Padają sformułowania: „oni nie zrobią tego tak dobrze jak my" albo „ich kultura jest prymitywna".

Kolejny wymiar to wulgarny język i obraźliwe epitety. Szowinista używa określeń etnicznych jako wyzwisk, tworzy przezwiska i karykatury. W internecie i mediach społecznościowych dehumanizacja obcokrajowców bywa traktowana jak coś normalnego. Fizycznie objawia się to wykrzykiwaniem obelg na ulicy, w transporcie publicznym czy w pracy.

Pogarda przybiera też formę izolacji i unikania kontaktu. Szowinista wybiera miejsca, szkoły i osiedla bez obcych grup. Nie chce, by jego dzieci uczyły się z dziećmi imigrantów, bojkotuje „obce" produkty i firmy zatrudniające cudzoziemców. Buduje bańkę, w której „obcy" po prostu nie istnieją – a jeśli się pojawią, są ignorowani lub traktowani z wyższością.

W sferze politycznej ta pogarda materializuje się w popieraniu partii nacjonalistycznych i antyimigranckich. Szowinista głosuje na ugrupowania obiecujące ograniczenie imigracji, deportacje, zamknięcie granic. Uczestniczy w demonstracjach z hasłami wrogości do mniejszości narodowych. W skrajnych przypadkach angażuje się w bojówki lub organizacje paramilitarne atakujące obcokrajowców.

Najbardziej niebezpieczna forma to przemoc fizyczna. Bójki na tle narodowościowym, pobicia, podpalenia domów czy miejsc kultu – to ekstremalne, ale realne przejawy szowinizmu. Ofiarami padają przypadkowe osoby, które „wyglądają obco" lub mówią z akcentem. Sprawcy nie potrzebują indywidualnego powodu do nienawiści – wystarczy przynależność do innej narodowości.

Jakie są skutki nienawiści narodowej?

Nienawiść narodowa nie kończy się na słowach – prędzej czy później przeradza się w przemoc, a w skrajnych przypadkach w ludobójstwo, czystki etniczne i przymusowe deportacje. Po drodze niszczy dziedzictwo kulturowe i demoralizuje całe społeczeństwa. Na poziomie jednostki szowinizm wyłącza krytyczne myślenie i pompuje nadmierną pewność siebie, przez co budowanie zdrowych relacji z innymi staje się praktycznie niemożliwe.

Na arenie międzynarodowej konsekwencje są równie poważne. Państwo, które kultywuje nienawiść do sąsiadów, stopniowo się izoluje – traci partnerów handlowych, wpada w sankcje i odcina się od dostępu do rynków i nowych technologii. Konflikty z sąsiadami narastają, a zamiast współpracy gospodarczej przychodzą napięcia dyplomatyczne.

Najtrudniejsze w tym wszystkim jest to, że negatywne doświadczenia z innymi narodami nakręcają spiralę wzajemnej wrogości. Jedna strona reaguje na urazy drugiej, druga odpowiada tym samym – i tak w kółko. Przerwanie tego cyklu wymaga świadomej pracy:

• edukacji
• budowania kultury tolerancji
• stosowania instrumentów prawa międzynarodowego, w tym konkretnych strategii zwalczania antysemityzmu i ksenofobii

Mosty porozumienia są po prostu tańsze – w każdym sensie – niż mury nienawiści.

Jak budować szacunek między narodami?

Budowanie szacunku między narodami zaczyna się w szkolnej ławce – i to dosłownie. Programy nauczania muszą obejmować historię wielu perspektyw: nie tylko zwycięzców, ale też ofiar konfliktów, mniejszości i grup kolonizowanych. Bez tej wielogłosowości dzieci uczą się historii wybiórczej, a wybiórczość rodzi uprzedzenia.

Dobrym przykładem są materiały edukacyjne do przeciwdziałania antysemityzmowi. Pokazują one mechanizmy powstawania uprzedzeń i ich realne konsekwencje. Bez znajomości własnych błędów historycznych autentyczny szacunek po prostu nie powstanie – można go co najwyżej udawać.

Ogromną rolę odgrywają liderzy polityczni i społeczni. Swoimi wypowiedziami i czynami dają wzór do naśladowania – czy tego chcą, czy nie. Jeśli premier lub prezydent publicznie deprecjonuje inny naród, obywatele odczytują to jako przyzwolenie na podobne zachowania. Działa to też w drugą stronę: przeprosiny za historyczne zbrodnie, gesty pojednania i wspólne projekty międzynarodowe realnie budują zaufanie. Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży jest tego żywym dowodem. Każde publiczne wystąpienie powinno unikać generalizacji i stereotypów – to nie jest idealizm, to odpowiedzialność.

Media mają tu konkretny obowiązek. Nagłówki w stylu „imigranci zabierają pracę" wzmacniają wrogość – i robią to skutecznie, bo uprzedzenia wchłaniamy szybciej niż dane statystyczne. Dziennikarze powinni prezentować liczby, pokazywać pozytywne przykłady integracji i oddawać głos przedstawicielom różnych grup. Do tego dochodzi kwestia odbiorców: szkoły muszą uczyć, jak weryfikować źródła i odróżniać fakty od opinii. Rozpoznawanie manipulacji w przekazach medialnych to dziś umiejętność tak podstawowa jak czytanie.

Na poziomie lokalnym najbardziej działają bezpośrednie kontakty między ludźmi różnych narodowości. Festiwale kultury, wspólne projekty artystyczne, wymiany młodzieżowe – to wszystko przełamuje stereotypy skuteczniej niż jakiekolwiek kampanie społeczne. Gdy Polak poznaje Ukraińca jako kolegę z pracy, trudniej go dehumanizować. Integracja nie oznacza rezygnacji z własnej tożsamości – chodzi o uznanie, że różnorodność kulturowa wzbogaca, a nie zagraża.

Strategie rządowe i unijne dostarczają do tego konkretnych narzędzi. Strategia UE w sprawie zwalczania antysemityzmu i wspierania życia żydowskiego obejmuje:

• finansowanie programów edukacyjnych
• monitoring mowy nienawiści
• ochronę miejsc kultu

Bez systemowego zaangażowania państwa walka z szowinizmem pozostaje nieskuteczna. Budowanie szacunku to proces liczony w dekadach – nie jednorazowa akcja, po której można odtrąbić sukces.