Dyskryminujący szowinista: jak jego działania wpływają na innych

Szowinista nierówno traktuje innych – i robi to w sposób przemyślany, nie przypadkowy. Swojej grupie przyznaje uprzywilejowaną pozycję, a osobom spoza niej odmawia równych praw, szans i szacunku. U podstaw leży przekonanie o wrodzonej wyższości własnej grupy, które w praktyce prowadzi do systematycznego dyskryminowania jednostek i całych społeczności. Dla szowinsty status i wartość człowieka zależą od przynależności do grupy dominującej – zasada równości po prostu go nie dotyczy.

W kontekście narodowym szowinista traktuje obcokrajowców jako gorszych. Wyklucza ich z rynku pracy, odmawia dostępu do mieszkań lub usług publicznych. W skrajnych przypadkach postawa ta prowadzi do agresji werbalnej, gróźb, a nawet przemocy fizycznej wobec imigrantów lub mniejszości etnicznych. „Obcy" w jego oczach po prostu nie zasługują na te same przywileje co rodacy – i to wystarczy mu za usprawiedliwienie.

Jak wygląda wymiar płciowy? Szowinista – często mężczyzna – umniejsza kompetencje kobiet. Odmawia im dostępu do stanowisk kierowniczych, akceptuje niższe wynagrodzenia za tę samą pracę, blokuje możliwości awansu. Traktuje kobiety z pogardą, uznając je za istoty słabsze intelektualnie lub emocjonalnie, które powinny pełnić role opiekuńcze, a nie zawodowe. Przejawia się to w konkretnych zachowaniach – przerywaniu kobietom w rozmowach, przypisywaniu im cech stereotypowych (np. „histeria", „brak logiki") albo bagatelizowaniu ich osiągnięć zawodowych.

Nierówne traktowanie widać też w codziennych interakcjach. Szowinista ignoruje opinie osób z innych grup, wyśmiewa ich zwyczaje, język czy religię. Tworzy zamknięte kręgi społeczne, w których osoby spoza grupy są intruzami. Cel jest jeden – utrzymanie dominacji własnej grupy kosztem innych. I właśnie dlatego takie postawy są sprzeczne z zasadami tolerancji i internacjonalizmu: nie chodzi o niewiedzę czy przypadkowe uprzedzenia, ale o świadome podtrzymywanie hierarchii. Aby lepiej zrozumieć to zjawisko, warto zapoznać się z charakterystyką szowinisty.

Jakie są przejawy dyskryminacji szowinisty

Przejawy dyskryminacji szowinisty dzielą się na trzy kategorie: werbalne, niewerbalne i instytucjonalne.

Werbalnie szowinista sięga po obraźliwy język, wyzwiska i stereotypy wymierzone w obcokrajowców, mniejszości etniczne lub kobiety. Podczas rozmowy kwalifikacyjnej bez żenady mówi wprost: „kobieta nie nadaje się na to stanowisko". W przestrzeni publicznej nawołuje do ograniczenia praw imigrantów. Jego wypowiedzi rzadko mają charakter merytoryczny – są celowo prowokacyjne, bo chodzi o podsycanie konfliktu, nie o rozmowę.

Przejawy niewerbalne to gesty pogardy: przewracanie oczami, odwracanie się plecami, demonstracyjne ignorowanie obecności innych. W miejscu pracy szowinista blokuje dostęp do stanowisk kierowniczych – pomija kobiety przy awansach, nie przyznaje im ważnych projektów. W przestrzeni publicznej organizuje agresywne demonstracje, bojkotuje sklepy mniejszości albo atakuje osoby o innym kolorze skóry.

Przejawy instytucjonalne są jednak najbardziej niebezpieczne, bo dotykają systemowych rozwiązań. Szowinista z władzą wprowadza polityki wykluczające:

• odmawia obcokrajowcom dostępu do mieszkań komunalnych
• utrudnia legalizację pobytu
• obniża wynagrodzenia kobietom

W mediach i kulturze popularnej propaguje dehumanizujące obrazy – filmy, programy telewizyjne i memy przedstawiają inne grupy jako gorsze, groźne lub po prostu śmieszne.

Jak dyskryminacja wpływa na ofiary

Ofiary szowinizmu tracą poczucie własnej wartości – i to nie jest metafora. Doświadczają lęku, depresji i stresu pourazowego. Długotrwałe narażenie na pogardę i wrogość prowadzi do czegoś szczególnie destrukcyjnego: ofiara zaczyna wierzyć, że rzeczywiście jest „gorsza". Internalizuje stereotypy, które ktoś inny narzucił jej siłą. U tych osób diagnozuje się wyższe wskaźniki zaburzeń lękowych, fobii społecznych i PTSD. Badania kliniczne to potwierdzają – chroniczny stres związany z dyskryminacją podnosi poziom kortyzolu, co przekłada się na zaburzenia snu, osłabienie odporności i choroby układu krążenia.

W sferze społecznej dyskryminacja działa jak filtr, który odcina od możliwości. Kobiety wykluczone z awansów lub otrzymujące niższe wynagrodzenie za tę samą pracę wcześniej czy później doświadczają wypalenia zawodowego i rezygnują z dalszego rozwoju – bo po co walczyć o coś, czego system konsekwentnie odmawia? Imigranci i mniejszości etniczne, którym odmawia się mieszkań komunalnych lub legalizacji pobytu, wpadają w marginalizację ekonomiczną. Bez stabilnego dochodu i adresu nie mają dostępu do podstawowych usług publicznych. Efekt jest przewidywalny:

• wycofanie z życia społecznego
• unikanie kontaktów z grupą dominującą
• izolacja we własnej społeczności

Dyskryminacja niszczy też relacje między ludźmi – i to na długo. Osoby doświadczające mizoginii rozwijają postawy obronne wobec mężczyzn:

• trudność w budowaniu zaufania
• unikanie intymności
• nieufność jako mechanizm ochronny

Ofiary mizoandrii wykazują podobne reakcje wobec kobiet. W skrajnych przypadkach długotrwała dyskryminacja przeradza się w nienawiść do całej grupy sprawców. To utrwala spiralę konfliktu i pogłębia podziały, które już istniały.

Działania szowinisty są celowe i powtarzalne – i właśnie ta powtarzalność robi największą szkodę. Każdy akt pogardy, wykluczenia czy przemocy psychicznej kumuluje się w psychice ofiary i pogłębia traumę. Bez interwencji systemowej – edukacji antydyskryminacyjnej, wsparcia psychologicznego i realnych sankcji prawnych – skutki stają się trwałe. Co gorsza, są przekazywane kolejnym pokoleniom.

Jakie są prawne konsekwencje dyskryminacji

Osoba dopuszczająca się dyskryminacji ponosi odpowiedzialność cywilną, karną i administracyjną – i to jednocześnie, bo te reżimy się nie wykluczają.

Kodeks pracy w art. 18³a § 1 zakazuje nierównego traktowania w zatrudnieniu. Jeśli pracodawca lub współpracownik ten zakaz naruszy, musi wypłacić odszkodowanie – minimum w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę. Sąd pracy może zasądzić więcej, jeżeli udowodnisz związek między dyskryminacją a poniesioną szkodą lub krzywdą niemajątkową.

Kodeks karny przewiduje sankcje za przestępstwa motywowane nienawiścią. Trzy przepisy mają tu szczególne znaczenie:

• Art. 119 § 1 KK – stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej wobec grupy osób z powodu ich przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub bezwyznaniowości jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat,
• Art. 256 § 1 KK – publiczne propagowanie faszystowskiego lub totalitarnego ustroju państwa, nawoływanie do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat,
• Art. 257 KK – znieważenie grupy ludności albo poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej lub bezwyznaniowości jest zagrożone karą pozbawienia wolności do 3 lat.

Odpowiedzialność administracyjna wynika z ustawy z 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Rzecznik Praw Obywatelskich może wszcząć postępowanie w sprawie naruszenia zasady równego traktowania i nałożyć na sprawcę obowiązek zaniechania działań dyskryminacyjnych. Gdy stwierdzi naruszenie przepisów ustawy, RPO może skierować sprawę do sądu lub wystąpić z wnioskiem o ukaranie.

Polska jest też związana prawem międzynarodowym. Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (ICERD) oraz Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW) nakładają obowiązek ścigania i karania aktów dyskryminacji. Naruszenie tych konwencji może skutkować postępowaniem przed Komitetami ONZ, które mogą zalecić zmianę przepisów lub wypłatę zadośćuczynienia ofierze. Dyrektywy UE (2000/43/WE i 2000/78/WE) z kolei wymagają od państw członkowskich zapewnienia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji. Polska wdrożyła je w Kodeksie pracy i ustawie o równym traktowaniu.

Osobna kwestia to mowa nienawiści – publiczne propagowanie wrogości lub poniżanie grup ze względu na ich cechy chronione. Jest karalna na podstawie art. 256 i 257 KK. Sąd Najwyższy w uchwale z 9 czerwca 2011 r. (I KZP 4/11) uznał, że znieważenie grupy narodowościowej może nastąpić również za pomocą symboli, gestów lub obrazów, a nie wyłącznie słów. W praktyce oznacza to, że osoba publikująca w internecie treści dehumanizujące mniejszości ponosi taką samą odpowiedzialność jak ta, która wypowiada je publicznie.